Leestijd: 4 minuten

Groepsvorming is schadelijk en noodzakelijk. Van een groep kan een verkeerde invloed uitgaan en een goede. Wat is het effect van een groep eigenlijk, en hoe kun je het verkeerde vermijden en juist de zegen ervan ontvangen?

Een houding die ik in mijn opvoeding nadrukkelijk mee kreeg was de bereidheid om alleen te staan. Want de groep trekt je zo mee de verkeerde kant op. Mijn moeder citeerde nog wel eens het oude vragenboekje van ds. Ledeboer: ‘Wat leren de kinderen op straat? Vloeken en vuile taal spreken.’ Zo nodig alleen staan was niet erg, tegen je geweten in gaan wel.

Heel anders was wat ik onlangs las in de autobiografie van C.S. Lewis (Verrast door vreugde). Hij schrijft daar ook over de situatie op de kostschool in ‘Wyvern’ (= Malvern). Verbijsterend. De hiërarchie, de liefdeloosheid, de afwezigheid van volwassenen in dit alles (de gedachte was: als de studenten zelf hun orde handhaven, dan bereidt dat hen voor op de maatschappij). En de seksuele toestand, waarbij de ouderejaars uit de jongerejaars een ‘minnaar’ kozen.

Het meest bizar was nog wel, dat dit openlijk functioneerde. Iedereen vond het ‘normaal’. Jongens opgevoed in een christelijke samenleving. Hoe kón dit? Wellicht speelde mee hun klassieke vorming (in de Griekse en Romeinse cultuur waren zulke seksuele verhoudingen niet ongewoon), maar daarvan kon je ook heel ándere dingen leren. Wellicht speelde de leiding een rol, maar in het verhaal van Lewis was die opmerkelijk afwezig. Daarom was het, lijkt me, vooral de invloed van de groep.

Groepsdruk en groepsnorm

Je kwam als groentje binnen in een vreemde wereld en je kon twee dingen doen. Je aanpassen of jezelf onmogelijk maken. Vrijwel iedereen koos voor het eerste. De druk van de groep maakte dat je wel moest, de normen van de groep dat je het ook wilde.

Dat soort mechanismen spelen ook een rol bij gruweldaden zoals die van het RSF in Sudan. Meisjes die in Khartoem gebleven waren in de tijd dat dit rebellenleger de macht overnam, noemde hen monsters. Verkrachtingen waren aan de orde van de dag. Strikt genomen waren de daders natuurlijk geen monsters maar mensen zoals wij. Hoe kan het, dat ‘gewone’ mensen zulke wreedheden niet alleen begaan maar ook gewoon gaan vinden? Mede de norm van de groep. Macht én gewoonte.

Deze twee voorbeelden zouden natuurlijk met tientallen andere uit te breiden zijn. Zoals de losbandige seksuele omgang in hippiegroepen, of de uitkleedpartijen voor de camera t.b.v. Snapchat. Maar denk niet dat het ‘ons’ voorbij gaat. Er zijn heel wat christelijke plattelandsdorpen waar het gewoon was dat dat een jongen zijn meisje eerst ‘uitprobeerde’ voordat hij wist of hij met haar kon trouwen. De kleiner wordende gezinnen hebben ook te maken met zo’n dynamiek: grote gezinnen staan onder kritiek (groepsdruk) en vergelijking met anderen geeft ook onbesproken de indruk dat een klein gezin gewoon is (groepsnorm).

Het is dan ook niet voor niets, dat de Bijbel waarschuwt: ‘Gij zult de menigte tot boze zaken niet volgen’ (Ex. 23:2).

Groepscontrole

Dit betekent natuurlijk totaal niet, dat de groep alleen maar slecht is. Groepsnormen kunnen ook heel gepast zijn: ‘Samenwonen, dat hóórt gewoon niet’. Ook zonder uitleg wist iedereen het en voegde men zich er naar. Groepsdruk kan ook bewarend werken: er zijn na de afsluiting van de Zuiderzee veel Urkers verhuisd naar Den Helder. Weliswaar waren zij kerkelijker dan de overigen, maar ook de Urker families in Den Helder zijn grotendeels geseculariseerd, terwijl Urk zelf zeer kerks is gebleven. Het blijkt telkens weer heel moeilijk om dicht bij Gods Woord te blijven leven in een situatie waarin de meesten anders leven.

Het is niet voor niets, dat God de Zijnen aan elkaar verbindt, tot een volk, een gemeente, een lichaam. En dat Hij juist aan die gemeenschap middelen gaf om zuiverheid te bewaren (zoals de ban, de tucht). Maar zelfs zonder zulke middelen werkt de sociale controle en het sociale vangnet bewarend.

Goed gezelschap

Kortom, dezelfde soort groepsdynamiek die ontwrichtend kan werken kan bewarend werken. Maar hoe kun je daaruit nu ‘kiezen’? Hoe kun je het goede van de groep ontvangen en het kwade ervan ontlopen?

Natuurlijk betekent dit, dat je de goede groep moet kiezen. Vooral Psalmen en Spreuken wijzen hier voortdurend op. Enerzijds: ‘Welzalig hij die niet wandelt in de raad der goddelozen’… En aan de andere kant: ‘Ik ben een vriend van allen die U vrezen’. De gemeente, de gemeenschap der heiligen. Dat betekent trouwens ook, dat je zélf goed gezelschap moet zijn voor anderen. Wees een behoeder, geen verleider (Gal. 6:1).

De keuze voor een groep is er echter niet altijd. Je groeit op in een dorp, leeft in een klas, hebt collega’s etc. Hoe kun je dan bewaard blijven voor de verkeerde invloeden? Ik denk dat het belangrijkste is, dat de groep (en je plaats daarin) geen doel in zichzelf is. Wanneer dit zo is, dan zul je minder kritisch zijn, en gemakkelijk te bewegen zijn mee te gaan (om niet buiten de groep te vallen). Hier opnieuw zien we hoe onmisbaar het is dat God Zelf het doel is van ons leven. Aan Hem zijn we verantwoording schuldig – ongeacht de druk van de groep. Hij plaatst ons in gemeenschappen – en roept ons om daar tot zegen te zijn. Hij geeft ons gemeenschappen – en wanneer we die als een gave uit Zijn hand ontvangen, dan zullen we er zegen van ontvangen. Dan krijgen en zijn we (in) goed gezelschap!