Het huwelijksformulier: broodnodige diepgang op een feestelijke dag

Recent publiceerde de Theologische Universiteit Utrecht een podcast met als thema “Hoe het huwelijk met de Reformatie veranderde”. Onderzoeker Anne Lorein vertelt daarin over haar promotieonderzoek naar het klassieke huwelijksformulier. Hoe is dat formulier ontstaan en waarom heeft het deze vorm? En wat moeten we in deze tijd met dit klassieke formulier?

Lorein legt in haar uitleg terecht de vinger bij het onderwijzende karakter van het huwelijksformulier. Ze plaatst dit vervolgens in de context van die tijd: er was, kort na de Reformatie, veel behoefte om (opnieuw) duidelijk te maken hoe het huwelijk in Bijbels licht moet worden gezien. De kerk van de Reformatie nam afstand van het idee dat het huwelijk een sacrament zou zijn, maar dat betekent niet dat het daarmee in waarde daalde. Het onderwijs in het formulier maakt juist duidelijk dat het huwelijk heilig en uniek is.

De onderzoeker constateert met enige spijt dat in bijvoorbeeld de Anglicaanse traditie zo’n formulier veel meer een ‘liturgisch karakter’ heeft. De nadruk ligt dan minder op het geven van onderwijs en meer op de rituelen en beloften die de huwelijkssluiting omlijsten. Met deze traditie in het achterhoofd werpt de onderzoeker de vraag op: schiet het huwelijksformulier niet z’n doel voorbij? Is de kerkdienst op een trouwdag het aangewezen moment voor dit onderwijs?

Nu klinken er vaker bezwaren tegen het klassieke huwelijksformulier. Dit heeft vaak te maken met het ongemak wat men ervaart bij het voorlezen van zo’n formulier in een dienst waar regelmatig bezoekers op afkomen die zelf niet kerkelijk zijn. Men valt dan over woorden als ‘onderdanig’ en ‘gehoorzaamheid’, die in deze tijd vooral vragen en vervreemding oproepen. Dat is de ervaring van theologen als Arnold Huijgen (Lezen en laten lezen, p. 204) en Douwe J. Steensma (Waarom trouwen?, p. 177). Kortom, is de trouwdienst het aangewezen moment voor (dit) onderwijs? Ik wil een aantal overwegingen hierover delen.

Het huwelijksformulier als sluitstuk van onderwijs.

Om te beginnen mag het onderwijs uit het formulier niet los worden gezien van onderwijs wat breder in de gemeente wordt gegeven over het huwelijk. Dat betreft niet alleen leerdiensten over het zevende gebod of preken over bijvoorbeeld Efeze 5, maar ook gericht onderwijs aan jonge stellen die een relatie hebben en plannen maken om te trouwen. Bij de presentatie van het boekje over het huwelijk benadrukte de auteur, dr. M. Klaassen, het belang van huwelijkscatechese – én de vrucht die hij zelf gezien heeft op dit werk. Het huwelijksformulier is een goede aansporing voor elke kerkenraad om werk te maken van onderwijs en toerusting omtrent het huwelijk. De kerk laat getrouwde stellen in de kou staan als ze het alleen moeten hebben van het stukje onderwijs uit het huwelijksformulier op hun trouwdag.

Diepe betekenis

De formele huwelijksvoltrekking vindt plaats voor de burgerlijke stand en niet in de kerk. In die zin is het woord ‘bevestigen’ uit het huwelijksformulier wat pretentieus. Toch wordt pas in de kerk de volle omvang duidelijk van wat er op die dag gebeurt. De belofte die het bruidspaar op het stadhuis aflegt maakt onvoldoende duidelijk wat de reikwijdte en diepgang van een huwelijk is. De burgerlijke overheid vraagt het echtpaar alleen om alle wettelijke verplichtingen na te komen; deze wettelijke verplichtingen dekken lang niet meer de lading van wat de Bijbel verstaat onder een huwelijk. Dit alles neemt niet weg dat de wettelijke huwelijkssluiting het officiële moment is waarop het verbond tussen man en vrouw wordt gesloten. Het is een gewichtig moment, maar het gewicht ervan wordt onvoldoende onder woorden gebracht. Het huwelijksformulier markeert veel duidelijker wat er op zo’n feestelijke dag gebeurt.

Publieke zaak

Het huwelijksformulier biedt deze duidelijkheid niet alleen aan het bruidspaar zelf, maar ook aan iedereen die er getuige van is. Bruid en bruidegom bevestigen ‘voor God en Zijn gemeente’ hun belofte om samen naar het Woord van God te leven. Natuurlijk zal de predikant er tijdens een trouwdienst rekening mee houden dat sommige mensen nooit in de kerk komen, maar tegelijk mag dat nooit het vertrekpunt zijn. Het huwelijksformulier gaat uit van een samenkomst van de gemeente, zodat die getuige kan zijn van deze belofte. Hier wordt duidelijk waar de gemeente het bruidspaar vanaf dat moment aan kan houden. En uiteraard is iedere bruiloftsgast van harte uitgenodigd om aan deze samenkomst deel te nemen en zal de predikant er met de gemeente alles aan doen om mensen een beetje wegwijs te maken.

Troost geboden, gebed gevraagd

De genoemde podcast legde terecht de vinger bij de romantische bril waarmee men veelal naar een bruiloft kijkt. Zeker, het is een feestelijke dag, maar het huwelijksformulier biedt een heilzaam tegenwicht tegen al te rooskleurige ideeën over het huwelijk. Het huwelijk gaat gewoonlijk gepaard met tegenslag, zo stelt het formulier. Het geeft het bruidspaar de nodige grond onder de voeten, als er bijvoorbeeld wordt gesteld dat het huwelijk God behaagt, dat Hij man en vrouw samenbrengt en dat ze Zijn hulp en bijstand altijd mogen verwachten.

Het bruidspaar krijgt niet alleen een zegen mee, maar er wordt samen met de gemeente voor hen gebeden om Gods zegen. Uit het Woord van God klinken tenslotte woorden van bemoediging (Matt. 19) en van belofte (Psalm 128). Kortom, het huwelijksformulier is méér dan alleen een stuk uitleg. Op verschillende manieren wordt de rijkdom van het Bijbelse spreken over het huwelijk naar voren gebracht.

Aan het einde van de podcast wijst onderzoeker Anne Lorein op het feit dat het huwelijk een verbond is, wat voor het aangezicht van God gesloten wordt. Bij lang niet iedere bruiloftsgast zal dit aspect duidelijk zijn. En als dit niet duidelijk gemaakt wordt tijdens een huwelijksdag, hoe kunnen we dan blijven onderscheiden wat de waarde van het huwelijk is? Het huwelijksformulier is, juist door zijn rijke onderwijzende inhoud, een zeer gewaardeerd middel om binnen de gemeente én daarbuiten duidelijk te maken wat de waarde is van het christelijk huwelijk.