Steeds vaker leggen christenen allerlei persoonlijke en intieme vragen voor aan ChatGPT, zoals over relaties en seksualiteit. De antwoorden van chatbots schieten niet alleen tekort, maar zadelen deze jongeren ook op met een on-Bijbels beeld over deze thema’s.
Het gebruik van chatbots voor allerlei taken en vragen heeft in korte tijd een hoge vlucht genomen. Het is allang niet meer alleen een handige zoekmachine, maar wordt ook gebruikt voor hulpvragen en therapeutisch of relationeel contact.
Recent is onder Griekse studenten een onderzoek uitgevoerd om erachter te komen welke vragen jongeren stellen aan een chatbot over hun relatie. De onderzoekers evalueerden de antwoorden van ChatGPT ook met hen. Ze vonden zeven categorieën van vragen waar jongeren mee zaten. Een vergelijking met vragen van bijvoorbeeld Refoweb of vragen die tijdens jongerenavonden worden gesteld, leert dat deze vragen ook bij christelijke jongeren leven, al is de invalshoek dan soms anders.
Naomi
De onderzoekers signaleerden ten eerste dat jongeren veel reflectieve vragen stelden. Het gaat dan om het ontdekken wie je zelf bent in een relatie, maar ook om vragen over wat normaal is en of iemand wel geschikt is als toekomstige levenspartner. De studenten uit het Griekse onderzoek misten in de antwoorden van de chatbot de empathie en het begrip voor hun persoonlijke situatie. De adviezen zijn concreet, maar niet doorvoeld. Een opvoeder die de moeite neemt om met een jongere mee te denken en mee te leven kan hierin zoveel meer betekenen. Iemand die de jongere kent, maar ook levenswijsheid heeft om bepaalde situaties in te schatten. Zo iemand vinden we in de figuur van Naomi, in het Bijbelboek Ruth. Betrokkenheid en levenswijsheid gaan bij haar hand in hand.
In het genoemde onderzoek kwamen ook vragen aan de orde over autonomie en grenzen stellen. Welke ruimte is er nog voor eigen hobby’s, activiteiten en carrière? Of moet dit allemaal wijken voor de relatie? De antwoorden van chatbots neigen naar het bevestigen van je eigen persoonlijkheid: ”zelfrespect”, ”eigenwaarde” en ”zelfontplooiing” zijn termen die vaak vallen. Daarmee worden de vraagstellers op een individualistisch spoor gezet, wat vreemd is aan het Bijbelse beeld van een relatie. Nu kan het in een relatie behoorlijk scheefgroeien als de zelfopoffering steeds van één kant moet komen, maar in het Bijbelse beeld is hier juist sprake van een wederkerigheid in het gericht zijn op de ander (Efeze 5:22).
Prachtige gave
Een derde thema gaat over de plek die intimiteit en seksualiteit hebben in een relatie. Veel jongeren vinden het gemakkelijker om dit soort vragen aan een chatbot voor te leggen dan aan ouders of goede vrienden. Dit moet opvoeders alert maken om zelf meer actief en open het gesprek hierover te voeren. De omringende cultuur is vele malen méér open over seksualiteit dan veel opvoeders in onze kringen. Maar meer nog: de Bijbel is een stuk minder besmuikt over seksualiteit dan wij vaak zijn. Wees daarbij zorgvuldig in toon en woordkeuze: het mag best concreet en expliciet, zonder dat het plat of oneerbaar wordt. We hebben in seksualiteit een prachtige gave van onze Schepper ontvangen, waar we hoog van mogen opgeven. Dat vraagt om duidelijkheid over Bijbelse grenzen, maar ook het stimuleren om te genieten van seksualiteit binnen deze grenzen.
Studenten brachten ook vragen in over communicatie en emotionele connectie: “Ik voel me niet begrepen”, of “Ik kan niet echt mezelf zijn bij mijn vriend(in)”. ChatGPT blijkt voor veel mensen een veilige haven om juist met dit soort onzekerheden terecht te kunnen. Tegelijk is het ook een beetje wrang: jongeren die moeite ervaren met communicatie en emotionele connectie (!) die zich dan richten tot een systeem wat zelf niet in staat is om zich emotioneel te binden … het laat wat mij betreft ook iets zien van de fundamentele eenzaamheid van onze tijd.
Partnersurveillance
Op de conferentie van Bijbels Beraad M/V in Rotterdam, enkele maanden geleden, had ik een aardig gesprek met een aantal jongeren over ”digitale partnersurveillance”: het online in de gaten houden van je vriend(in). Het gaat dan om het checken van iemands locatie, wanneer iemand online is geweest, met wie iemand contact heeft via Snap of Insta, enzovoorts. Het riep veel herkenning op en ook in het genoemde Griekse onderzoek is dat een terugkerend thema. De paradox is dat méér controle juist méér wantrouwen in de hand lijkt te werken. Vertrouwen opbouwen doe je in het contact met de ander, niet buiten het contact met de ander om. Deze houding van vertrouwen wordt nergens zo sterk door gevormd als door een gedeeld geloof en het gezamenlijk gebed.
Een relatie roept ook vragen op over levensdoel, waarden en toekomstplannen. Die vragen lijken in refokring meer te spelen met betrekking tot meiden dan met betrekking tot jongens. Dat is onterecht. Voor beiden geldt dat we geen eigen baas zijn, maar dat we ernaar verlangen om ons uit liefde tot God door Hem te laten leiden. Als Zijn aanwijzingen tegen ons persoonlijke verlangen ingaan, dan drijft de liefde van Christus ons om onszelf te oefenen er net zo naar onszelf te leren kijken als Hij ons voorhoudt in Zijn Woord.
Tot slot stellen jongeren veel vragen over omgangsvormen in een relatie, over onderling respect en het omgaan met conflicten. Dit kan onder andere betrekking hebben op de verschillen tussen man en vrouw of op de gewenste rolverdeling. We moeten erkennen dat de zonde schrikbarende sporen heeft getrokken in relaties, wat met de hand op de Bijbel soms nog goedgepraat wordt ook. God geeft mannen en vrouwen beiden een hoge roeping in het huwelijk. Er wordt niet méér gevraagd van een vrouw dan van een man, ook al gaat daar misschien het gesprek veel vaker over. In een relatie mogen beiden iets weerspiegelen van de verhouding tussen Christus en de bruidsgemeente.
Gods Woord als vraagbaak
Dit onderzoek levert een goed inzicht op in wat er leeft onder jongeren als het gaat om relatievorming. Het roept tegelijk vragen op over het wijdverbreide gebruik van AI. Het laat opvoeders in de spiegel kijken: zijn we bereid en beschikbaar om hierover het gesprek te voeren met jongeren? Het zet jongeren aan om kritisch na te denken over waar ze antwoorden op hun vragen zoeken. Het is mijn overtuiging dat we daarvoor nergens beter terechtkunnen dan in het Woord van onze goede God, Die veel beter dan wijzelf weet wat goed voor ons is.
Niek Bakker is lector bij Bijbels Beraad M/V en senior jeugdwerkadviseur bij het IKC. Dit artikel is een samenvatting van de lezing die hij op 12 mei hield op de thema-avond over relatievorming, Bestemd voor elkaar.
