Ben je een vos of een egel?

DSC_0691

Over gewoontevorming, karaktervorming en weerbaarheid tegen pornografie

Wanneer we nadenken over de preventie van pornografiegebruik, ligt het voor de hand om ons vooral te richten op de gevaren van pornografie en de manieren waarop we daarmee kunnen omgaan. Maar er is ook een andere, minstens zo belangrijke vraag: wat maakt kinderen, jongeren en volwassenen weerbaar voordat ze met deze verleidingen worden geconfronteerd?

Een belangrijke sleutel ligt in gewoontevorming en karaktervorming. Wie kinderen wil voorbereiden op een samenleving waarin allerlei verleidingen op hen afkomen, moet verder kijken dan afzonderlijke regels en waarschuwingen. Het gaat ook om de vorming van hun hart: leren verlangen naar wat goed is. Maar hoe doen we dat? Een oude vergelijking uit de Griekse oudheid kan ons daarbij helpen. De vraag die daarbij centraal staat, is verrassend eenvoudig: ben je een vos of een egel?

Een vos weet veel, een egel weet één groot ding

De Griekse dichter Archilochus schreef ooit een spreuk die luidt: ‘Een vos weet vele dingen, maar een egel weet één groot ding.’ Deze oude uitspraak werd in 1953 opnieuw onder de aandacht gebracht door de Britse filosoof Isaiah Berlin. In zijn essay The Hedgehog and the Fox gebruikte hij de vos en de egel als beeld voor twee verschillende manieren waarop mensen naar de werkelijkheid kijken.

De vos is een slim en veelzijdig dier. Hij kan zich aanpassen aan uiteenlopende omstandigheden en beschikt over een grote verscheidenheid aan tactieken. Wanneer hij een prooi op het oog heeft, kijkt hij welke aanpak in de betreffende situatie het meest kansrijk is. Hij is opmerkzaam, flexibel en weet zich een weg te banen door steeds veranderende omstandigheden.

De vos staat daarmee model voor iemand die goed kan omgaan met verandering. Hij hoeft niet alles vooraf te overzien, maar vertrouwt erop dat hij in nieuwe situaties zijn weg wel zal vinden. Wanneer hij geconfronteerd wordt met nieuwe ontwikkelingen, probeert hij die te begrijpen en zoekt hij naar passende manieren om ermee om te gaan.

De egel is anders. Hij heeft één bijzonder effectieve verdedigingsstrategie: wanneer er gevaar dreigt, rolt hij zich op tot een bal en zet hij zijn stekels overeind. De vos kan allerlei tactieken bedenken, maar loopt uiteindelijk telkens tegen dezelfde verdediging aan.

Berlin gebruikt deze tegenstelling om twee manieren van denken te beschrijven. De vos ziet de werkelijkheid als een veelheid van verschillende ervaringen, ontwikkelingen en perspectieven. De egel daarentegen probeert alles te begrijpen vanuit één centrale gedachte of overtuiging. Hij ziet samenhang in de veelheid van gebeurtenissen en weet wat voor hem uiteindelijk het belangrijkste is.

Beide manieren van kijken hebben hun waarde. Berlin waarschuwt er wel voor dat iedere indeling van mensen in twee groepen uiteindelijk tekortschiet. Toch kan de vergelijking ons helpen om na te denken over onze eigen houding. Dat is ook relevant voor de opvoeding. Ouders en opvoeders geven regelmatig aan dat de wereld zo snel verandert. Er komen voortdurend nieuwe ontwikkelingen op ons af. Technologie, sociale media en allerlei maatschappelijke veranderingen confronteren kinderen en jongeren met zaken die in de jeugd van hun ouders nauwelijks bestonden. Hoe moeten we daarmee omgaan? Moeten we telkens nieuwe regels formuleren voor iedere nieuwe ontwikkeling? Of is er iets fundamentelers nodig?

Opvoeden vraagt om meer dan reageren op veranderingen

De vos is goed in het omgaan met nieuwe situaties. Hij verkent, past zich aan en zoekt naar mogelijkheden. Dat is een waardevolle eigenschap. Ook in de opvoeding hebben kinderen en jongeren flexibiliteit en aanpassingsvermogen nodig. Toch schuilt er een risico in een opvoeding die vooral bestaat uit reageren op alles wat zich aandient. Bij iedere nieuwe ontwikkeling ontstaat dan opnieuw de vraag: wat vinden we hiervan, welke regel moeten we stellen en hoe moeten we hiermee omgaan?

De egel herinnert ons eraan dat er ook een fundament nodig is. Er zijn overtuigingen en waarden die niet bij iedere nieuwe ontwikkeling opnieuw ter discussie hoeven te staan. Wie kinderen leert zich te richten op wat werkelijk goed is, geeft hun iets mee wat verder reikt dan de regels voor afzonderlijke situaties. Dat betekent overigens niet dat we de veelzijdigheid van de vos moeten afwijzen. In de Bijbel vinden we beide elementen terug. Zowel het boek Spreuken als het boek Prediker bevat wijsheden die aansluiten bij de veelzijdigheid van de vos en de gerichtheid van de egel. We hebben beide nodig: het vermogen om verstandig met concrete situaties om te gaan én een duidelijk besef van wat uiteindelijk richting geeft aan ons leven. Juist die combinatie is van belang bij de vorming van kinderen en jongeren.

Karaktervorming als preventie

Wat heeft dit alles te maken met pornografie? In gesprekken over pornografie gaat het vaak over de schadelijkheid ervan, de verleidingskracht van beelden en de vraag hoe we moeten reageren wanneer kinderen of jongeren ermee in aanraking komen. Dat zijn belangrijke onderwerpen. Maar preventie begint eerder. De vraag is namelijk ook welke eigenschappen kinderen en jongeren helpen om weerstand te bieden aan verleidingen.

Onderzoek naar pornografiegebruik wijst op verschillende factoren die daarmee samenhangen. Denk aan sociaal isolement en eenzaamheid, zelfbeheersing en de manier waarop iemand met stress omgaat. Dit zijn niet uitsluitend factoren die betrekking hebben op seksualiteit. Ze raken aan bredere aspecten van persoonlijkheids- en karaktervorming.

Daarmee komen we bij een belangrijk inzicht: wie jongeren weerbaar wil maken tegen pornografie, moet niet alleen met hen over pornografie spreken. We moeten ook investeren in hun karakter. Een onderzoek uit 2024, uitgevoerd door een internationale groep sociaalwetenschappers, wees eveneens op het belang van onder meer eenzaamheid, zelfbeheersing en stressregulatie bij het begrijpen van pornografiegebruik. Zulke bevindingen maken duidelijk dat we het vraagstuk niet los kunnen zien van de bredere ontwikkeling van een mens.

Een vergelijkbare gedachte komt naar voren in onderzoek naar scholen die zich onderscheiden door hun brede vorming van leerlingen. Deze scholen blijken niet alleen aandacht te besteden aan leerprestaties, maar ook aan burgerschap, integriteit en de verantwoordelijkheid voor anderen.

Wat hebben deze scholen gemeenschappelijk? Hun aanpak kan worden samengevat in twee uitgangspunten: be smart en be good. Be smart gaat over kennis, verstandelijke ontwikkeling en het goed en zorgvuldig uitvoeren van je werk. Be good gaat over morele vorming: leren om het goede te doen, verantwoordelijkheid te nemen en oog te hebben voor de mensen om je heen.

Vooral dat tweede uitgangspunt is interessant. Veel scholen besteden aandacht aan wat goed en fout is. Leerlingen krijgen regels en leren welk gedrag wel of niet acceptabel is. Maar weten wat goed is, betekent nog niet automatisch dat je ook het goede verlangt en doet. Daarom is er meer nodig dan vorming van het hoofd en de handen. Ook het hart moet gevormd worden.

Niet alleen weten wat goed is, maar ernaar verlangen

We kunnen kinderen vertellen wat goed en verkeerd is. We kunnen regels opstellen en grenzen aangeven. Dat hoort allemaal bij de opvoeding. Maar uiteindelijk willen we meer bereiken. We willen dat kinderen en jongeren leren verlangen naar het goede. Dat ze zelf gaan ontdekken: dit is waardevol. Dit is de moeite waard om voor te leven. Dit is iets waarvoor ik mij wil inzetten, ook wanneer dat inspanning vraagt of wanneer ik daarvoor iets moet laten.

Daar ligt een wezenlijk verschil tussen alleen gedragsregels aanleren en werkelijk werken aan karaktervorming. Een jongere kan weten dat bepaalde beelden schadelijk zijn en dat het kijken naar pornografie niet goed is. Maar de vraag is ook wat hij daartegenover verlangt. Waar is zijn hart op gericht? Wat vindt hij werkelijk waardevol?

De christelijke opvoeding heeft hierin een bijzondere opdracht. Het gaat niet alleen om het afwijzen van het verkeerde, maar ook om het leren liefhebben van het goede. We willen kinderen niet uitsluitend leren waar ze vandaan moeten blijven, maar vooral waar ze naartoe mogen leven. Dat vraagt om een bewuste investering in de vorming van hun verlangens.

Al op jonge leeftijd begint de vorming

Dat karaktervorming geen onderwerp is voor uitsluitend de puberteit, blijkt onder meer uit onderzoek naar zelfbeheersing bij jonge kinderen. Een bekend voorbeeld is de marshmallowtest. Kinderen van ongeveer vier tot zes jaar krijgen een marshmallow voor zich op tafel. De onderzoeker vertelt dat het kind de marshmallow direct mag opeten, maar dat het een tweede marshmallow krijgt wanneer het wacht totdat de onderzoeker terugkomt. De test maakt zichtbaar hoe kinderen omgaan met uitgestelde beloning. Kunnen ze een onmiddellijke behoefte weerstaan met het oog op een grotere beloning later? Onderzoek naar uitgestelde beloning heeft veel discussie opgeroepen en de uitkomsten blijken mede afhankelijk van factoren als vertrouwen en de thuissituatie. Toch maakt deze test een belangrijk opvoedkundig thema zichtbaar: zelfbeheersing moet worden geoefend en ontwikkeld.

Kinderen moeten leren dat niet iedere behoefte onmiddellijk bevredigd hoeft te worden. Ze mogen ontdekken dat wachten, volhouden en ergens naartoe werken waardevol kunnen zijn. Dat zijn vaardigheden die veel verder reiken dan het omgaan met snoepgoed. Ze spelen ook een rol bij de omgang met digitale media, seksualiteit en allerlei andere verleidingen.

Wie op jonge leeftijd leert om niet voortdurend achter onmiddellijke bevrediging aan te gaan, ontwikkelt eigenschappen die later van grote betekenis kunnen zijn. Daarom is karaktervorming geen onderwerp waarmee we pas moeten beginnen wanneer de problemen zich aandienen. Het is een proces dat al vroeg in de opvoeding aandacht verdient.

Verlangen naar wie?

Wanneer we jongeren willen leren verlangen naar het goede, is de volgende vraag natuurlijk wat dat goede precies inhoudt. In een christelijke opvoeding gaat het uiteindelijk niet alleen om het verlangen naar bepaalde eigenschappen of gedragingen. Het gaat ook om de vraag op wie we onze kinderen willen leren richten.

Een van de deelnemers aan de workshop verwoordde het treffend: het gaat niet alleen om de vraag waarnaar jongeren moeten verlangen, maar ook naar Wie. Dat brengt ons bij de kern van christelijke karaktervorming. We willen kinderen en jongeren leren verlangen naar een leven dicht bij de Heere Jezus. Wanneer Hij het middelpunt van hun leven wordt, krijgen ook hun keuzes, gewoonten en verlangens een andere richting. Dat betekent niet dat verleidingen verdwijnen. Wel krijgen jongeren een fundament aangereikt dat sterker is dan een verzameling losse regels. Ze leren niet alleen dat bepaalde dingen verkeerd zijn, maar ontwikkelen ook een verlangen naar wat goed, zuiver en waardevol is.

Seksuele integriteit en karakter hangen samen

Waarom is het zo belangrijk om karaktervorming nadrukkelijk te verbinden met seksuele vorming? Onderzoek naar brede morele vorming laat zien dat er een duidelijke samenhang bestaat tussen algemene karaktereigenschappen en seksuele integriteit. Wie leert om eerlijk en verantwoordelijk te handelen, zelfbeheersing te ontwikkelen en rekening te houden met anderen, neemt die eigenschappen ook mee naar het terrein van seksualiteit. Seksuele integriteit staat dus niet los van de rest van het leven.

Omgekeerd wijzen onderzoeksbevindingen erop dat een gebrek aan integriteit op seksueel gebied vaak samengaat met een gebrek aan integriteit op andere terreinen. Er is sprake van samenhang tussen verschillende aspecten van moreel handelen. Dat betekent dat we seksuele vorming niet geïsoleerd moeten benaderen. Het is niet voldoende om alleen over seksualiteit te spreken en daarnaast afzonderlijke lessen te geven over geld, eerlijkheid, verantwoordelijkheid of omgang met anderen.

De onderliggende vraag is steeds dezelfde: wat voor mens willen we vormen? Vanuit christelijk perspectief is dat een wezenlijke vraag. Wanneer Gods goede geboden ons morele kader vormen, raakt dat niet alleen onze seksuele keuzes, maar ons hele leven. Karaktervorming is daarbij onmisbaar.

Drie aanbevelingen voor opvoeders

Welke lessen kunnen we hieruit trekken voor ouders, opvoeders, ambtsdragers en andere mensen die betrokken zijn bij de vorming van kinderen en jongeren? Er zijn drie belangrijke aanbevelingen.

1. Heb de moed om karakter te vormen

We horen regelmatig de gedachte: kids will be kids. Kinderen zijn nu eenmaal kinderen. Wat kunnen we anders verwachten? Maar wanneer we ons daarbij neerleggen, lopen we het risico dat kinderen onvoldoende leren om verantwoordelijkheid te dragen en hun gedrag te sturen. Een treffende gedachte uit het besproken onderzoek luidt: als we vasthouden aan de aanpak kids will be kids, krijgen we uiteindelijk een samenleving waarin adults will be kids. Met andere woorden: wanneer we van kinderen niet verwachten dat ze leren groeien in verantwoordelijkheid en zelfbeheersing, kunnen we moeilijk verwachten dat ze die eigenschappen als volwassenen vanzelf bezitten. Natuurlijk moeten we rekening houden met de leeftijd en ontwikkeling van kinderen. Maar juist daarom moeten we hen vormen. Heb de moed om verder te kijken dan het gedrag van vandaag en te investeren in de persoon die ze morgen zullen zijn.

2. Kijk verder dan afzonderlijke problemen

Pornografie is een belangrijk vraagstuk, maar het is niet het enige terrein waarop kinderen en jongeren met verleidingen worden geconfronteerd. Ook bij andere onderwerpen speelt de vraag welke karaktereigenschappen nodig zijn. Denk aan eerlijkheid, zelfbeheersing, geduld, verantwoordelijkheid en opofferingsgezindheid. Heb daarom de wijsheid om niet uitsluitend te reageren op afzonderlijke problemen, maar ook te kijken naar de onderliggende eigenschappen die het gedrag sturen. Wanneer we bijvoorbeeld jongeren willen helpen om weerstand te bieden aan pornografie, is het zinvol om niet alleen over pornografie te spreken. We kunnen ook werken aan zelfbeheersing, het omgaan met stress, het ontwikkelen van gezonde relaties en het leren omgaan met eenzaamheid. Zo krijgt de opvoeding een samenhangend karakter.

3. Begin vroeg en wees contextbewust

Karaktervorming is een langdurig proces. Het vraagt tijd, herhaling en oefening. Daarom moeten we niet wachten totdat problemen zich daadwerkelijk voordoen. We leven in een wereld waarin kinderen en jongeren met allerlei ontwikkelingen en voorbeelden worden geconfronteerd. Als opvoeders moeten we ons daarvan bewust zijn. Juist met het oog op toekomstige uitdagingen is het belangrijk om nu al te beginnen met de vorming van karakter en gewoonten. Dat vraagt om een bewuste keuze: welke eigenschappen hebben onze kinderen nodig om straks verantwoord en weerbaar in de samenleving te kunnen staan?

Een deugd leer je door te oefenen

Een mooi voorbeeld uit het besproken onderzoek laat zien hoe karaktervorming in de praktijk gestalte kan krijgen. Op een school wilde men nadrukkelijk werken aan opofferingsgezindheid: het vermogen om niet altijd het eigenbelang voorop te stellen, maar ook oog te hebben voor het belang van een ander. De school koos voor een programma van dertien weken. Gedurende de eerste zeven weken kregen de leerlingen iedere week een uur lang verhalen te horen en te zien. Dat waren verhalen over mensen die voor een belangrijke keuze stonden: kiezen voor hun eigenbelang of kiezen voor het belang van een ander. Die verhalen werden besproken. Waarom koos iemand voor het ene en niet voor het andere? Wat maakte die keuze moeilijk? Wat kunnen we daarvan leren?

Na deze zeven weken kregen de leerlingen gedurende zes weken een praktische opdracht mee naar huis. Iedere week moesten ze iets doen in het belang van een ander. Vervolgens schreven ze kort op wat ze hadden gedaan en hoe ze daarop terugkeken. Na afloop bleek dat leerlingen beter in staat waren om ook op andere terreinen van hun leven rekening te houden met het belang van anderen en keuzes te maken die niet uitsluitend hun eigen belang dienden. Het voorbeeld laat zien dat karaktervorming niet hoeft te blijven steken in mooie woorden. Een deugd wordt ontwikkeld door erover na te denken, voorbeelden te bespreken en vervolgens daadwerkelijk te oefenen. Dat vraagt om een investering van tijd en aandacht. Maar het is een investering die verder reikt dan het moment van vandaag.

Welke gewoonte gaan we de komende drie maanden oefenen?

Daarmee komen we terug bij de vraag waarmee we begonnen: ben je een vos of een egel? We hebben beide nodig. De vos helpt ons om verstandig om te gaan met nieuwe situaties en ontwikkelingen. De egel herinnert ons eraan dat er een fundament nodig is waarop we steeds kunnen terugvallen. Wanneer het gaat om de weerbaarheid van kinderen en jongeren tegen pornografie, is dat fundament van groot belang. We kunnen niet iedere toekomstige verleiding voorspellen en voor iedere situatie een afzonderlijke regel bedenken. Wel kunnen we kinderen leren om te verlangen naar het goede, hun karakter te vormen en gewoonten te ontwikkelen die hen helpen om verantwoord te leven.

Dat vraagt om concrete keuzes in onze gezinnen, kerken en opvoedingsgemeenschappen. De vraag is daarom niet alleen welke gevaren we bij onze kinderen willen voorkomen, maar vooral welke karaktereigenschappen we bij hen willen ontwikkelen. Welke deugd verdient de komende drie maanden bijzondere aandacht in ons gezin of onze gemeente? Willen we oefenen met zelfbeheersing, eerlijkheid, geduld, verantwoordelijkheid of opofferingsgezindheid? Laten we niet wachten totdat jongeren voor grote verleidingen komen te staan. Laten we vandaag beginnen met de vorming die ze morgen nodig hebben.

Ook interessant

Een open gemeente, hoe doe je dat?

Pornografie bespreekbaar maken is noodzakelijk om dit te bestrijden. Hoe zorg je ervoor dat hier ruimte voor komt in de gemeente?

De les van de Mossad

Wat zijn de gevaren van pornografie? En wat kunnen we er tegen doen? Het vraagt op z’n minst een kritische reflectie op