Pornopandemie – wat is er aan de hand?

Jonathan van Maren - lezing pornoconferentie

Jonathon van Maren sprak op de conferentie over pornografie in zijn eerste lezing over de vraag ‘wat is er eigenlijk aan de hand?

In deze lezing gaan we in op de volgende vragen:

  • Wat verstaan we onder pornografie en waarom spreken we van een ‘pornopandemie’? We gaan in op het feit dat pornografie overal aanwezig is, in films, muziek, sociale media en andere vormen van moderne cultuur.
  • Een beschrijving van de pornografie-epidemie aan de hand van cijfers en feiten, zowel wereldwijd als binnen de kerk. Daarbij kijken we naar mannen en vrouwen, en naar verschillende leeftijdsgroepen, van jong tot oud. We willen dit onderbouwen met verhalen en persoonlijke bevindingen. Waar mogelijk maken we gebruik van Nederlandse cijfers en onderzoeksgegevens, waaronder gegevens over christenen. Waar nodig vullen we deze aan met internationale cijfers.
  • Wat gebeurt er met u wanneer u regelmatig naar pornografie kijkt? Wat zijn de psychologische gevolgen en welke invloed heeft dit op de hersenen?
  • Wat zijn de gevolgen van pornografie voor relaties en het huwelijk?
  • Welke invloed heeft pornografie op kerken en gemeenten en op de samenleving als geheel?

Inleiding

Enkele jaren geleden hield ik een toespraak over pornografie op een conferentie voor reformatorische jongeren. Na afloop, tijdens de vragenronde, kwam er een jongen van vijftien naar mij toe. Hij vertelde dat hij worstelde met pornografie en vroeg waar hij hulp kon vinden. Ik vroeg hem hoe lang hij daar al mee worstelde. Zijn antwoord was: ‘Tien jaar.’

Hij was dus pas vijf jaar oud toen hij voor het eerst met pornografie in aanraking kwam.

Zijn verhaal schokte mij destijds, maar tegenwoordig zou het mij niet meer verbazen. Op de ene school na de andere vertellen jongeren mij dat pornografie hun jeugd en onschuld heeft verwoest. En dat zijn stuk voor stuk reformatorische scholen. De gemiddelde leeftijd waarop jongeren voor het eerst met pornografie in aanraking komen, ligt rond groep 8. Op een school waar ik eerder dit jaar sprak staken bijna alle leerlingen uit groep 8 en de brugklas hun hand op toen ik vroeg wie er tijdens het spelen van een online spel weleens was blootgesteld aan een pop-upadvertentie met uitdrukkelijk seksueel getinte inhoud. Het ging hier om leerlingen van elf tot dertien jaar.

Een leerling uit klas 5 (VO) vertelde mij dat hij ‘ongeveer twintig vrienden’ had die hiermee worstelden. Een andere jongen uit klas 6 (VO) kwam na mijn presentatie met tranen in zijn ogen naar mij toe. Hij vertelde dat hij hier al sinds klas 2 (VO) mee worstelde en dat hij heel graag van deze verslaving bevrijd wilde zijn voordat hij de middelbare school zou verlaten.

Dit soort verhalen hoor je tegenwoordig overal. En het zijn verhalen uit de reformatorische gemeenschappen zelf, niet van buitenaf.

De pornografiepandemie

Digitale pornografie vormt de grootste bedreiging voor onze huwelijken, gezinnen en kerkgemeenschappen sinds decennia.

Toen ik vijftien jaar geleden voor het eerst onderzoek deed naar pornografie en hierover lezingen begon te geven, geloofden de meeste mensen niet dat het pornografieprobleem binnen reformatorische gemeenschappen zo groot was. Dat kwam doordat de ervaringen van vorige generaties met pornografie – voor zover daarvan al sprake was – beperkt bleven tot tijdschriften en andere vormen van fysieke media.

Tegenwoordig kijken echter zowel volwassenen als kinderen online naar pornografie. Op elk apparaat dat verbinding kan maken met internet, is toegang tot verderfelijke en verslavende seksuele inhoud mogelijk. In de meeste Engelstalige landen ligt de leeftijd waarop kinderen voor het eerst met pornografie in aanraking komen inmiddels tussen de 9 en 12 jaar. Velen raken zelfs al op jongere leeftijd verslaafd aan online pornografie.

Volgens Rutgers is het probleem in Nederland niet minder wijdverbreid:

  • 39% van de kinderen tussen 9 en 12 jaar is online naaktbeelden tegengekomen.
  • 12% van de kinderen tussen 9 en 12 jaar is online afbeeldingen van geslachtsgemeenschap tegengekomen.
  • Van de 13- tot 17-jarigen heeft 73% van de jongens en 31% van de meisjes in de afgelopen zes maanden naar pornografie gekeken.

De omvang van dit probleem kan nauwelijks worden overschat. In 2016 brachten bezoekers van Pornhub alleen al 4.599.000.000 uur – oftewel 524.641 jaar – door met het bekijken van pornografie. Dat komt neer op ongeveer twaalf pornovideo’s voor iedere man, vrouw en ieder kind op aarde.

Die cijfers zijn sindsdien dramatisch gestegen. In 2020 ontving Pornhub maandelijks ongeveer 4,5 biljoen bezoeken, bijna twee keer zoveel als het gezamenlijke aantal bezoeken aan Google en Facebook.

Zelfs wanneer mensen niet actief op zoek zijn naar pornografie, komt pornografie naar hen toe. Pornosites gebruiken trefwoorden als ‘Patrol’ en ‘Dora the Explorer’ om kinderen naar harde pornografie te lokken. Ook betalen zij voor pop-upadvertenties in gratis online spelletjes die populair zijn bij kinderen.

Deze pornografiepandemie is niet in de eerste plaats een seculier probleem. Omdat christenen dezelfde technologie gebruiken als hun seculiere medemensen, worden ook zij geconfronteerd met een pornoverslaving die binnen hun gemeenschappen dezelfde pandemische omvang heeft aangenomen als in de omringende cultuur.

Uit een enquête onder Nederlandse christelijke jongeren in 2018 bleek: ‘Meer dan de helft van de ondervraagde jongeren kijkt naar porno, maar ze praten er zelden over.’

In 2020 bleek uit een onderzoek dat werd aangehaald in het Reformatorisch Dagblad dat 60% van de ondervraagde jongens van 16 jaar en ouder op reformatorische scholen ‘regelmatig’ naar pornografie keek.

Dit zijn slechts statistieken. Cijfers vertellen ons niet welke verwoestende gevolgen het gebruik van pornografie en pornoverslaving hebben.

De invloed van pornografie op de hersenen

Iedereen die ooit met pornoverslaving te maken heeft gehad, weet dat dit een van de krachtigste vormen van verslaving is die er bestaan. In tegenstelling tot sigaretten, alcohol en drugs doet pornografie een beroep op iets wat van nature in ons aanwezig is: onze seksuele verlangens. Hoewel er dus veel mensen zijn die nooit in de verleiding zullen komen om de meeste verslavende middelen te gebruiken, is iedereen vatbaar voor pornografie.

Daarom blijft het aantal mensen dat verslaafd is aan pornografie jaar na jaar stijgen. Uit een onderzoek uit 2017 bleek zelfs dat 70% van de Nederlandse mannen ‘af en toe of regelmatig’ naar pornografie kijkt.

Met de opkomst van het digitale tijdperk zijn de fysieke grenzen tussen de invloeden van de seculiere cultuur en de christelijke gemeenschappen grotendeels verdwenen. Op enkele uitzonderingen na zijn technologieën die directe, anonieme en voortdurende toegang tot pornografie bieden, inmiddels op grote schaal ingeburgerd.

Hoe komt dat? Behalve door de algemene beschikbaarheid en de anonimiteit van het gebruik, komt dit doordat pornografie bij iedere keer dat iemand kijkt, de hersenen opnieuw beïnvloedt. Daardoor wordt het steeds moeilijker om ermee te stoppen. De meeste mensen beseffen niet dat zij, wanneer zij ervoor kiezen om naar pornografie te kijken, niet alleen een geestelijke beslissing nemen, maar ook een lichamelijke.

Ik wil hier benadrukken dat het gebruik van het verslavingsmodel om te begrijpen hoe pornografie de geest verandert, geen verontschuldiging is voor het gebruik van pornografie of voor degenen die eraan verslaafd zijn. Het gebruik van pornografie is zonde. Maar het is belangrijk dat wij begrijpen waarom het zo moeilijk is om van deze zonde los te komen en waarom zij zo ongelooflijk gevaarlijk is. Uitleggen waarom pornografie verslavend is, is een verklaring, geen verontschuldiging.

Dwangmatig pornogebruik heeft zo’n ingrijpende invloed dat onderzoekers bij het vergelijken van hersenscans van mensen die pornografie gebruiken met die van mensen die dat niet doen, hebben vastgesteld dat het beloningscentrum in de hersenen minder sterk wordt geactiveerd naarmate iemand meer pornografie heeft bekeken.

Elke keer dat iemand naar pornografie kijkt, wordt in de hersenen een chemische reactie op gang gebracht. Net als andere drugs kaapt pornografie de neurale verbindingen in de hersenen. Daardoor krijgen de hersenen het signaal dat de persoon geslachtsgemeenschap heeft. ‘Pornografie kan ons verslaafd maken aan onze eigen neurochemie. Pornografie activeert krachtige neurotransmitters, zoals epinefrine – ook bekend als adrenaline – en dopamine, en andere stoffen. Daardoor wordt pornografie bij dwangmatig gebruik verslavend.’

Deskundigen hebben vastgesteld dat de hersenen bij een verslaving op vier belangrijke manieren veranderen:

  1. Desensitisatie: de hersenen reageren steeds minder sterk op prikkels.
  2. Sensibilisatie: bepaalde prikkels roepen juist een steeds sterker verlangen op.
  3. Verstoring van het stresssysteem: het systeem dat met stress te maken heeft, raakt uit balans.
  4. Verminderde activiteit van de prefrontale cortex: het hersengebied dat helpt bij het maken van keuzes en het beheersen van impulsen, gaat minder goed functioneren.

Deze vier veranderingen worden ook beschreven in casestudy’s over pornogebruik.

Wat gebeurt er naarmate het pornogebruik voortduurt? Net als bij iedere andere verslaving moet de dosis worden verhoogd en is er meestal ook meer variatie nodig, omdat de hersenen naar afwisseling verlangen. Alleen dan blijft het effect behouden. Dr. William Struthers schrijft hierover in zijn boek Wired for Intimacy:

Net zoals er in het bos een pad ontstaat doordat wandelaars er steeds opnieuw overheen lopen, zo bepalen de neurale paden de route voor de volgende keer dat iemand een erotisch beeld bekijkt. Na verloop van tijd worden deze neurale paden breder doordat ze bij iedere blootstelling aan pornografie opnieuw worden bewandeld. Ze worden de automatische route waarlangs de omgang met vrouwen wordt geleid. De neurale circuits verankeren dit proces stevig in de hersenen… Dit geldt ook voor vrouwen die deze mannen nog nooit naakt of tijdens seksuele handelingen hebben gezien. In de gedachten van deze mannen worden alle vrouwen potentiële pornosterren.

De gevolgen hiervan zijn verwoestend. Naarmate het beloningscentrum door voortdurend pornogebruik steeds minder gevoelig wordt, zijn extremere vormen van pornografie nodig om de verlangde dopaminereactie op te wekken.

Zoals een onderzoeker opmerkte, is bij mensen met een internetverslaving – die vaak samengaat met pornoverslaving – ‘vastgesteld dat zij minder grijze stof hebben in verschillende belangrijke hersengebieden, waaronder de frontale kwabben (die betrokken zijn bij zaken als plannen, prioriteiten stellen en het beheersen van impulsen), het striatum (dat betrokken is bij het beloningssysteem en bij zelfbeheersing) en de insula (een gebied dat betrokken is bij het ervaren van empathie en medeleven met anderen)’. Dit effect was zelfs na matig pornogebruik al waarneembaar.

De gevolgen van de wijdverbreide pornoverslaving worden steeds duidelijker nu onderzoekers hun aandacht richten op dit bijna algemene maatschappelijke verschijnsel. Onder jonge mannen onder de dertig zien we de hoogste percentages erectiestoornissen die ooit zijn geregistreerd. Pornogebruik zorgt er namelijk voor dat hun seksuele verlangens steeds meer gericht raken op schermen en digitale seks. Volgens Gary Wilson in Your Brain on Porn:

  1. Het kijken naar pornografie vermindert onze seksuele bevrediging. Het leert ons meer te verlangen naar de afwisseling en de ‘designer-seks’ van pornografie dan naar de vertrouwde seksualiteit binnen het huwelijk.
  2. Het kijken naar pornografie vervreemdt ons van echte relaties. Het leert ons de emotionele betrokkenheid los te koppelen van de seksuele ervaring.
  3. Het kijken naar pornografie verlaagt onze waardering voor vrouwen. Het leert ons vrouwen te zien als seksuele handelswaar en niet als mensen die naar Gods beeld zijn geschapen.
  4. Het kijken naar pornografie maakt ons ongevoelig voor wreedheid. Het verdooft ons gevoel voor de ernst van verbale en lichamelijke agressie.
  5. Het kijken naar pornografie vergroot ons verlangen om nog meer pornografie te bekijken. Het speelt in op de neurale verbindingen in onze hersenen, waardoor we steeds opnieuw verlangen naar de seksuele opwinding die pornografie teweegbrengt (pg.19).

Een ongekende crisis

Gezien deze gegevens is het niet moeilijk te begrijpen waarom kerken worden geconfronteerd met een ongekende crisis van ontwrichte huwelijken. Ik heb in verschillende landen tienduizenden mensen toegesproken over pornografie en hoor bij iedere lezing dezelfde verhalen: pornografie richt grote schade aan in de huwelijken van zowel jonge als oudere mensen. Deze verhalen zijn niet zeldzaam. Ze zijn eerder regel dan uitzondering.

Ik kan niet meer tellen hoe vaak ik echtparen in het publiek heb zien zitten, waarbij de man met samengeknepen lippen en een gespannen houding naast zijn vrouw zat, terwijl de tranen over haar wangen stroomden. De eerste keer dat ik in mijn eigen kerk over pornografie sprak, ontving ik e-mails en zelfs brieven die bij mij thuis op de stoep waren achtergelaten. Ze waren afkomstig van vrouwen die ernstig leden onder het trauma van het geschonden vertrouwen nadat zij hadden ontdekt dat hun man pornografie gebruikte. Ook heb ik telefoontjes ontvangen van echtgenoten van wie ik het verhaal nauwelijks kon verstaan, omdat de beller zo hevig huilde dat hij of zij bijna niet kon spreken.

Ik heb gesproken met jonge moeders van kleine kinderen uit reformatorische kerken die suïcidale gedachten kregen nadat zij ontdekten dat hun man pornografie gebruikte. Ik heb de woede en diepe pijn gehoord in de stemmen van vrouwen die inmiddels geloven dat hun meest dierbare relatie en hun intimiteit op een leugen hebben berust. Als we werkelijk zouden beseffen hoe groot de verborgen en stille schade is die door pornoverslaving wordt aangericht, zouden we reageren alsof er sprake is van een noodsituatie – want dat is ook zo.

Naast de grote schade die pornografie binnen huwelijken aanricht, leidt pornoverslaving er in onze gemeenschappen ook toe dat jongeren ervoor kiezen niet te trouwen of hun huwelijk uit te stellen, omdat zij geen jonge mannen kunnen vinden die zij respecteren. Een meisje uit de hoogste klas van een reformatorische middelbare school verklaarde dat zij geen belangstelling had voor relaties, omdat ‘alle’ jongens die zij kende naar pornografie keken. Veel meisjes en jonge vrouwen weten bovendien welke inhoud er wordt bekeken, en zijn daardoor erg bang geworden voor wat het huwelijk en de lichamelijke intimiteit zouden kunnen inhouden.

Anderen hebben mij verteld dat zij zich erbij hebben neergelegd en denken dat het ‘onmogelijk’ is om een partner te vinden die niet door pornografie is beïnvloed. Een meisje op een reformatorische school zei tegen mij: ‘Als we niet kunnen uitgaan met iemand die naar pornografie kijkt, kunnen we helemaal niet uitgaan.’ Deze uitspraken zijn misschien enigszins overdreven, maar ze laten zien hoe jongeren de invloed van pornografie op hun leven en hun toekomst ervaren. We moeten deze uitspraken uiterst serieus nemen.

Pornografie heeft onvoorstelbaar veel leed veroorzaakt binnen onze kerkelijke gemeenschappen. Toch zijn er maar weinig kerken die dit probleem rechtstreeks aanpakken en er de aandacht aan geven die het verdient. Gezonde huwelijken zijn noodzakelijk voor gezonde gezinnen; gezonde gezinnen vormen de basis van iedere goed functionerende kerkgemeenschap. Pornografie vernietigt alles wat ons dierbaar is.

Zoals we hebben gezien, is pornografie een buitengewoon verderfelijke zonde die tot nog meer zonde leidt. We moeten dringend niet alleen de oordelen onder ogen zien die met het gebruik van pornografie gepaard gaan, maar ook de noodzaak van berouw en bekering.

Sommigen raken wanhopig wanneer zij horen over de lichamelijke gevolgen van pornografie. Daarom wil ik afsluiten met een bemoedigende boodschap. Wie met pornografie worstelt, moet weten dat er hoop is op lichamelijk herstel van de gevolgen ervan.

De menselijke hersenen hebben een buitengewoon vermogen tot herstel en vernieuwing. Door een proces dat neuroplasticiteit wordt genoemd, kunnen de hersenen nieuwe neurale verbindingen vormen. Door zich te onthouden van pornografie kunnen de verbindingen die door dwangmatig pornogebruik zijn ontstaan, geleidelijk verzwakken. Zoals herhaald pornogebruik de hersenen leert bepaalde prikkels met genot en beloning te verbinden, zo kan het stoppen met pornografie helpen om deze reacties opnieuw te trainen. Het beloningssysteem en de systemen die betrokken zijn bij zelfregulatie kunnen zich na verloop van tijd aanpassen.

Dit proces verloopt niet onmiddellijk, maar de bemoedigende werkelijkheid is dat de hersenen niet blijvend gevangen zitten in de patronen die zij hebben aangeleerd. Met tijd, volharding en passende ondersteuning is wezenlijk herstel mogelijk. Patronen die ooit onoverkomelijk leken, kunnen hun greep verliezen.

Een jonge man die ik kende uit onze reformatorische gemeenschappen had van alles geprobeerd om met pornografie te stoppen. Hij had hier al meer dan tien jaar mee geworsteld. Zijn pornoverslaving had hem zijn werk en relaties gekost en hem enorm veel leed berokkend. Met de hulp van de juiste psychotherapeut is hij inmiddels echter al jaren vrij van pornografie. Hij is getrouwd en heeft een prachtig gezin.


Jonathon van Maren is werkzaam bij het Canadian Centre for Bio-ethical Reform en schrijft voor allerlei organisaties over pornografie, abortus en aanverwante onderwerpen. Deze lezing hield hij op 18 november 2026 tijdens de conferentie van Bijbels Beraad MV over het onderwerp pornografie.

Ook interessant

De les van de Mossad

Wat zijn de gevaren van pornografie? En wat kunnen we er tegen doen? Het vraagt op z’n minst een kritische reflectie op

Dit mag niet zo doorgaan

Er vloog een meisje op me af. Ze duwde een telefoon in mijn gezicht. “Mevrouw! Ze zeggen allemaal dat ik dit ben!